ऐतिहासिक माहिती

इतिहास आणि बदल

प्राचीन/मध्ययुगीन उल्लेख कमी असून, निमगाव म्हाळुंगी हा परिसर परंपरागतरीत्या शेतीवर अवलंबून होता. पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात निमगाव म्हाळुंगी नावाचे गाव आहे. तसे हे गाव लोकांना फारसे माहित असण्याचे कारणही नाही पण दुर्गप्रेमीना हे गाव परीचीत आहे ते मराठ्यांचे अखेरचे सेनापती बापू गोखले यांच्यामुळे. या गावात सेनापती बापू गोखले यांची गढी आजही उभी आहे. गढीचा दरवाजा घडीव दगडात बांधलेला असुन दरवाजाच्या आत दोन्ही बाजुस पहारेकऱ्याच्या देवड्या आहेत. आता या दरवाजाच्या मधील भागाचे तातमीत रुपांतर करण्यात आले आहे. या दरवाजाने आत शिरल्यावर आपण गढीच्या आतील भागात पोहोचतो. चोकोनी आकाराची हि गढी साधारण अर्धा एकरवर पसरतेती असुन आतील वास्तु पुर्णपणे भूईसपाट झाल्याने त्या जागेचे पटांगणात रुपांतर केलेले आहे. भुईसपाट झालेल्या या वास्तुमधुन बचावलेली एकमेव गोष्ट म्हणजे या गढीत असतेती विहीर. गढीची पडझड झालेली तटबंदी आजही काही प्रमाणात शिल्लक असुन काही काळाचीच सोवती आहे. गढीभोवती प्रदक्षिणा केली असता गढीच्या तटबंदीत दोन टोकावर ढासळलेले दोन बुरुज पहायला मिळतात. नरहर गणेश तथा मराठ्यांचे अखेरचे सेनापती बापू गोखले यांचा कार्यकाळआसपासच्या भागात ऐतिहासिकदृष्ट्या मराठा-काळापासून नागरी व ग्रामस्थ जीवनाचा पुरावा दिसतो.

ग्रामपंचायत — संचलन, जबाबदाऱ्या आणि स्थानिक प्रशासन

पुणे-नगर महामार्गावरील शिक्रापूरपासून १३ कि.मी अंतरावर असलेले निमगाव म्हाळुंगी हे गाव पुण्यापासून ४९ कि. मी. अंतरावर आहे. नरहर गणेश तथा मराठ्यांचे अखेरचे सेनापती बापू गोखले यांचा कार्यकाळआसपासच्या भागात ऐतिहासिकदृष्ट्या मराठा-काळापासून नागरी व ग्रामस्थ जीवनाचा पुरावा दिसतो. पण भारतीय संविधान आणि पंचायत राज कायद्यानुसार, निमगाव म्हाळुंगी गावाचे प्रशासन सरपंच (गावप्रमुख) द्वारे केले जाते जो गावाचा निवडून आलेला प्रतिनिधी असतो. सध्या गावासाठी असलेली एक मूलभूत प्रशासकीय संस्था आहे, या स्थानिक स्वराज्य संस्था म्हणून ग्रामपंचायत निमगाव म्हाळुंगी ची २३ मार्च १९५३ कारकीर्द सुरू झाली. जी गावाचे स्थानिक स्वराज्य शासन म्हणून काम करते. जी संस्था गावाच्या विकासाची कामे करते, ग्रामसभेची बैठक घेते आणि गावात केंद्र व राज्य सरकारकडून येणाऱ्या योजनांची अंमलबजावणी करते. अशा या संस्थेची म्हणजेच ग्रामपंचायतीत गावातील विविध प्रभागांमधून (वॉर्ड) लोकसंख्येच्या आधारावर थेट निवडून आलेले प्रतिनिधी काम करत आहे. श्री.डॉ.सचिन बबन चव्हाण हे गावचा प्रथम नागरिक व ग्रामपंचायतीचा अध्यक्ष आणि गावाचा प्रमुख म्हणून काम करत आहे.तसेच सरपंचाच्या अनुपस्थितीत कु. प्रदीप गोरख पवार हे उपसरपंच म्हणून काम पाहतात. आणि अन्य ११ सदस्य आपापल्या प्रभागाचे प्रतिनिधीत्व करतात. असे एकूण १३ सदस्यांची कार्यकारणी गावच्या विकासासाठी प्रतिबद्ध आहे.

लोकसंख्या, समाजरचना व सांगाडा आकडे

निमगाव म्हाळुंगी ला स्वतःची ग्रामपंचायत आहे. स्थानिक विकासकामे, रस्ते, पाणीपुरवठा, शाळा व इतर सुविधा ग्रामपंचायतीतून नियोजित व अंमलात आणल्या जातात.निमगाव म्हाळुंगी हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात वसलेले एक मोठे गाव आहे. निमगाव म्हाळुंगी गावाची लोकसंख्या ४७८४ आहे ज्यामध्ये २५११ पुरुष आहेत तर २२७३ महिला आहेत.निमगाव म्हाळुंगी गावात ०-६ वयोगटातील मुलांची लोकसंख्या ५८७ आहे जी गावाच्या एकूण लोकसंख्येच्या १२.२७% आहे. निमगाव म्हाळुंगी गावाचे सरासरी लिंग गुणोत्तर ९०५ आहे जे महाराष्ट्र राज्याच्या सरासरी ९२९ पेक्षा कमी आहे. जनगणनेनुसार निमगाव म्हाळुंगी गावाचे बाल लिंग गुणोत्तर ८०१ आहे जे महाराष्ट्राच्या सरासरी ८९४ पेक्षा कमी आहे. निमगाव म्हाळुंगी गावाचा साक्षरता दर महाराष्ट्राच्या तुलनेत कमी आहे. २०११ मध्ये निमगाव म्हाळुंगी गावाचा साक्षरता दर ८०.५१% होता जो महाराष्ट्राच्या ८२.३४% होता. निमगाव म्हाळुंगी येथे पुरूष साक्षरता दर ८८.४७% आहे तर महिला साक्षरता दर ७१.८७% आहे.

शिक्षण आणि संस्था

2011 च्या जनगणनेनुसार, निमगाव म्हाळुंगी ची लोकसंख्या 7,353, घरांची संख्या 1,449 आहे. लिंग गुणोत्तर, बालसंख्या व समाजवर्ग यांचे तपशील उपलब्ध आहेत.निमगाव म्हाळुंगी गावाला शैक्षणिक वारसा लाभला आहे. ज्या मध्ये श्री म्हसोबा शिक्षण प्रसारक मंडळ ही एक माध्यमिक शिक्षण संस्था , तसेच विद्या विकास मंदिर माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शाळा , श्रीमती बबईताई टाकळकर प्राथमिक व माध्यमिक निवासी आश्रम शाळा तसेच १९१८ मध्ये स्थापन झालेली जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अंतर्गत ४ मराठी शाळा १ ते ४ पर्यंत शिक्षण देते. तसेच बालविकासाठी ४ अंगणवाडी केंद्र निमगाव म्हाळुंगी येथे आहे.

आरोग्य, पायाभूत सुविधा आणि संपर्क

गावात प्राथमिक व माध्यमिक शाळा आहेत; स्थानिक सामाजिक व शैक्षणिक संस्थांनी (उदा. Dayanand Shikshan Prasarak Mandal) शैक्षणिक उपक्रम राबवले आहेत.ग्रामपंचायत निमगाव म्हाळुंगी स्थानिक स्वराज्य शासन म्हणून काम करते. जी संस्था गावाच्या विकासाची कामे करते, ग्रामसभेची बैठक घेते आणि गावात केंद्र व राज्य सरकारकडून येणाऱ्या योजनांची अंमलबजावणी करून गावात पाणी आणि स्वच्छता: पुरेसा आणि स्वच्छ पाणीपुरवठा तसेच सार्वजनिक आणि घरगुती स्वच्छतागृहे बांधणे. वीज: नियमित वीजपुरवठा तसेच अपारंपारिक ऊर्जा स्रोतांचा वापर करणे. नागरी सुविधा: अंगणवाडीमध्ये बसण्याची, मुलांना खेळण्याची आणि पोषण आहाराची व्यवस्था करणे. ग्रामपंचायतीची भूमिका: ग्रामपंचायतीने गावातील मालमत्तेची देखभाल करणे आणि नागरिकांना सुविधांचा योग्य वापर करण्याबाबत जागरूक करणे. सर्वसमावेशकता: विकासाच्या सुविधा देताना दिव्यांग, महिला, बालक आणि वृद्ध यांच्या गरजांचा प्राधान्याने विचार करणे. पर्यावरण: पर्यावरणाला अनुकूल व्यवहार आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करणे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे :प्राथमिक आरोग्य केंद्र (PHC) ही गावातील आरोग्य सेवा प्रणालीचा पाया आहेत, जी सर्वसामान्य लोकांना मूलभूत आरोग्य सेवा पुरवते. या केंद्रांमध्ये डॉक्टर, परिचारिका आणि इतर आरोग्य कर्मचारी काम करतात आणि सामान्य आजारांवर उपचार, आरोग्य शिक्षण, माता आणि बाल आरोग्य सेवा, लसीकरण आणि अत्यावश्यक औषधे यांसारख्या सेवा उपलब्ध करून देते. व आरोग्य , पायाभूत सुविधा व दळणवळण या गोष्टी स्थानिक समुदायाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या असून यांची व्यवस्था व्यवस्था ग्रामपंचायत निमगाव म्हाळुंगी ठेवते.

धार्मिक-सांस्कृतिक जीवन आणि उत्सव

प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व दवाखाने जवळच्या शहरात उपलब्ध आहेत. गावात पथवाटा व पाणी सुविधा वाढल्याने लहान उद्योग व सेवाक्षेत्रात सुधारणा दिसते. धार्मिक: गावात ग्राम दैवत श्री.म्हसोबा देवाची यात्रा ,तसेच खंडोबा देवाची यात्रा ,साळोबा देवाची यात्रा ,पिराची यात्रा यांसारखे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सण आणि उत्सव: महाराष्ट्रातील इतर गावांप्रमाणेच, निमगाव म्हाळुंगीमध्येही गणेश चतुर्थी, दिवाळी, गुढी पाडवा, दसरा, आणि म्हसोबा देवाची यात्रा यांसारखे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सांस्कृतिक जीवन : सामाजिक आणि शैक्षणिक उपक्रम: गावातील विद्या विकास मंदिर माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालयासारख्या संस्थांमुळे शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. 'ग्रामायण' संस्थेचा प्रभाव: सामाजिक कार्यकर्ते गिरीश प्रभुणे यांनी 'ग्रामायण' संस्थेच्या वतीने निमगाव म्हाळुंगी येथे ग्रामविकासाचे प्रकल्प आणि सामाजिक प्रयोग राबवले. विविध समुदाय: या गावाच्या परिसरात पारधी, वडार, कैकाडी, डवरी गोसावी अशा विविध भटक्या समाजांचे वास्तव्य होते, ज्यांच्या संस्कृतीचा अभ्यास करण्याची संधी सामाजिक कार्यकर्त्यांना मिळते.